22 Şubat 2009 Pazar

POLİTİK EKONOMİ İNCELEMELERİ 1

PROFESÖRLERİMİZ MARKSİZMİ NASIL ÖĞRETİYOR? (BÖLÜM 1)

Stalin Arşivi

"140. Yılında Kapital'in Güncelliği Sempozyumu"nun Düşündürdükleri (1. bölüm)

Giriş

"140. Yılında Kapital'in Güncelliği Sempozyumu" 24-25 Kasım 2007 tarihleri arasında İstanbul'da gerçekleşmişti. Akademisyenler, sendika uzmanları, sendikacılar ve bazı “parti” temsilcilerinin söz aldığı toplantının örgütlenmesinde ve sunumlarda akademisyenler ağırlıklı rol üstlenmişti.

Konuşmacılar benzer toplantılarda görmeye alıştığımız her zamanki isimlerdi. Asıl dikkat çekici nokta ise, söz alan isimlerden çok oturum başlıklarının "mesleki" diyebileceğimiz bölünmesiydi.

Örneğin, “Kapital, işçi sınıfı ve sendikalar” başlıklı 1. günün 2. oturumu, sendikal hareket hakkında yazan Prof. Tülin Öngen ve sendika uzmanı Gaye Yılmaz tarafından gerçekleştirilirken; “Kapital ve Türkiye’de İşçi Hareketi” başlıklı bölüm ağırlıklı olarak profesyonel sendikacılar tarafından gerçekleştirildi. Görünüşte anlamsız olan böyle bir bölümleme oturumların içeriğine bakınca anlam kazandı. İşçi sınıfının “değişen yapısı” ve günümüzde sömürü üzerine yer yer Kapital’e göndermelerde bulunarak görüş belirtmek “uzman-araştırmacı-ekonomist”lere bırakılmıştı, sendikacılara ise sempozyumun konusu olan Kapital’e hiç değinmeden –alışılmış olduğu üzere- kendi sendikal çalışmalarından bazı anekdotları anlatmak düştü. İkinci günün “Kapital ve Türkiye Solu” başlıklı son oturumunda ise siyasal örgüt ve “parti” temsilcileri söz aldı. Gerçekten de söz konusu siyasal grup ve “parti” temsilcileri, “işçi sınıfı” veya “işçi hareketi” adına konuşmak durumunda olmadıklarını, yalnızca oturum başlıklarının bu dar-mesleksel dağılımında kendilerine verilen yeri (“… ve Türkiye Solu”) benimsemeleriyle değil, konuşmalarının içerikleriyle de açıkça kabul etmiş göründüler. Bunlar kendilerini yalnızca “gelenek”lerinin Kapital’i “bir zamanlar” ne kadar okuduğu veya okumadığı hakkında yarı-nostaljik, yarı-günah çıkartan belirlemelerle sınırlamayı tercih ettiler.

Sempozyumdaki oturumlardan sert bir eleştiriye tabi tutulması gerektiğini düşündüğümüz sunumlarla ilgili eleştirilerimizi, bu sempozyumun devamı niteliğinde düzenlendiği belirtilen "160. Yılında Manifesto'nun Güncelliği Sempozyumu"yla ilgili eleştirimizle birlikte bölümler halinde yayınlayacağız. Toplumumuzda eleştiri her ne kadar pek sevilmese de, "Marksizm’in güncelliği”ni ortaya koymak gibi önemli bir iddiayla düzenlenen bu tür toplantıların daha nitelikli hale gelmesi için eleştiri görevinin bilimsel komünistler tarafından yerine getirilmesi gerektiğine inanıyoruz.

Aşağıda, Stalin Arşivi Kolektifi'nin sempozyumun birinci oturumu olan Sungur Savran'ın "Kapital'in Mimarisi" başlıklı sunumuyla ilgili eleştirel notlarını sunuyoruz. Diğer sunumlarla ilgili eleştirilerimizi SORUN Polemik Dergisi’ninönümüzdeki sayılarında yayınlayacağız. Bize bu notlarımızı yayınlama imkânı sunduğu için Sorun Yayınları Kolektifi'ne teşekkür ederiz. Ayrıca tümünün yayınlanması tamamlandığında bu notları, "Profesörlerimiz Marksizm’i Nasıl Öğretiyor?"[1] başlığı altında bir broşür halinde bir araya getirmeyi planlıyoruz.

Sungur Savran Kapital'in "Mimarisi"ni Nasıl Çizdi?

Sempozyumun açılış konuşmasını Troçkist esintili "hoca"larımızdan (iktisatçı) Nail Satlıgan yaptı ve kendi sözleriyle, Kapital’in "tartışmasız" yönlerinden bahsetti. Böylece, daha baştan, Marx'ın eserinin “tartışmalı” ve “tartışmasız” önermeleri, cümleleri olduğunu öğrendik. Bu ifade, “tartışmalı” denen bu yönlerin hangi sınıfların bakış açısından “tartışmalı” olduğunu, proletaryanın davası için yaşamsal öneme sahip, bu nedenle burjuva ideologlarının sürekli saldırısına uğrayan en temel yasaların, burjuvazinin de en azından biçimsel olarak kabul edebileceği bazı basit doğrulardan nasıl ayrıldığının ortaya konulmasını sağlasaydı, bu elbette olumlu bir başlangıç olurdu. Örneğin, Kapital’de işçi sınıfından, sermayeden, metadan bahsedildiği, proletarya açısından olduğu kadar burjuvazi açısından da tartışılmazdır. Bunların varlığını, hatta sınıflar arasındaki mücadeleyi burjuva bilim adamları da kabul edebilirler. Ama kapitalizmin zorunlu olarak proletarya diktatörlüğüne varacağını, bütün burjuva düşünürleri için -en hafif deyimle- oldukça “tartışmalı”dır. Gerçekten Marksist olduğunu iddia eden birisiyse, Marx’ın şu sözlerini asla aklından çıkaramaz:
“Benim yeni olarak yaptığım: 1) Sınıfların varlığının ancak üretimin gelişimindeki belirli tarihsel evrelere bağlı olduğunu; 2) Sınıf savaşımının zorunlu olarak proletarya diktatörlüğüne vardığını; 3) bu diktatörlüğün kendisinin bütün sınıfların ortadan kaldırılmasına ve sınıfsız bir topluma geçişten başka bir şey olmadığını tanıtlamak olmuştur.” (Marx’tan Weydemeyer’e Mektup, 5 Mart 1852, Marx-Engels, Seçme Yazışmalar, s. 75).

İşte, proletaryanın bilimsel bakış açısından tamamen tartışmasız olan bu görüşlerden, tüm sempozyum (iki gün) boyunca tek bir konuşmacı bile söz etmemeyi başardı. Kapital’in öneminin anlatıldığı bir toplantıda, Marx’ın yukarıda söylediklerinin Kapital'de nasıl uygulandığı, Marx’ın kanıtladım dediklerini, Kapital’de nasıl kanıtladığı anlatılmalıydı. Oysa en eften püften akademik tartışmalarla izleyicilerin bol bol vaktini çalmaktan ve gözünü boyamaya çalışmaktan hiç kaçınılmadı. Böylece Kapital burjuvazinin kabul ettiği son derece dar sınırlar içerisinde tartışılmış oldu.

Nail Satlıgan’ın açılış konuşmasından sonra, sempozyumun birinci oturumunun ilk konuşması olarak, bizim de yazımızın bu birinci bölümde asıl üzerinde durmak istediğimiz, diğer bir Troçkist esintili "hocamız" (iktisatçı) Sungur Savran'ın "Kapital'in Mimarisi" sunumu yer aldı.

Savran'ın sunumu Kapital’in "mimari" yapısının, birbirinin üzerinde yükselen "dört düzey"den oluştuğu fikri üzerinde şekillenmişti. Savran'ın “mimari” açıklamasına göre, Kapital, “1. Genel olarak üretimi”, “2. Genel olarak mübadeleyi”, “3. Genel olarak sermayeyi”, “4. Çeşitli sermaye sahipleri arasındaki ilişkileri” kapsayan "dört soyutlama düzeyi"nden oluşmuştur. Birinci maddede şu söylenmek istenir: İnsanlar üretim yaparlar. İkinci düzeyde “meta nedir?” sorusuna yanıt aranır, üçüncü düzeyde artı-değerin kaynağı açıklanır, dördüncü ve son düzeyde ise artı-değerin bölüşümünün nasıl gerçekleştiği anlatılır. İşte, ağdalı sözlerden ve profesörler arasında fırtınalar koparan her türlü tartışma hakkında bilgi sahibi olduğunu gösteren gönderme ve imalardan arındırıldığında, Sungur Savran'ın konuşması, Kapital’in bu dört konuyu ele alan bir eser olduğunun söylenmesine indirgenebilir. Gerçekten de, Nail Satlıgan’ın da dediği gibi: “tartışmasız”! Ama, Marx’ın yapıtı bundan ibaret değildir. Adam Smith'ten Ricardo'ya klasik ekonomi politikçilerin eserlerinin yapısına şöyle bir göz gezdiren herkesin fark edeceği gibi, Sungur Savran, yalnız Marx’ın burjuva ekonomi politikçileri ile ortak olarak ele aldığı konuları özetlemektedir.

Marx, yukarda değindiğimiz Weydemeyer'e aynı mektubunda şunu da yazar:

“ ...Ve bana gelince, modern toplumdaki sınıfların ya da bunlar arasındaki savaşımın varlığını keşfetmiş olma onuru bana ait değildir. Burjuva tarihçileri bu sınıf savaşımının tarihsel gelişimini, burjuva iktisatçılar da sınıfların ekonomik anatomisini benden çok önce açıklamışlardır.” (aynı yerde, s. 75)

Savran’ın "Kapital'in Mimarisi" olarak anlattığı şeyler burjuva iktisatçıları tarafından da kabul edilmek durumunda olan Kapital'in biçimsel bir bölümlenmesinden ibarettir. Burjuva iktisatçıları ile Marx arasındaki temel fark şudur: Burjuva iktisatçıları kapitalizmi ezeli ve ebedi bir tarihsel sistem olarak alır. Marx ise kapitalizmin belirli tarihsel koşullar altında geliştiğini, aynı zamanda kaçınılmaz bir sonu olduğunu ispatlar. Konuşmacımız, "Kapital'in Mimarisi" başlığı altında, buna uygun olarak, Kapital'de neyin kanıtlandığını, bu kanıtlamanın mantıksal gelişimiyle sunuş düzeni arasındaki ilişkinin neden ibaret olduğunu ortaya koysaydı izleyicilerin kafasında belli bir fikir oluşturmaya yardımcı olabilirdi. Ne var ki, bunun yerine Savran, biçimle içeriği "Kapital'in dört boyutu" formülü içinde birbirine karıştırarak gerçekte Kapital'i –aşağıda göreceğimiz gibi aslında içeriğinden boşaltan- yeni bir biçimci yoruma tabi tutmuş oldu. Böylece bütün sunumu boyunca bu yüzeysel "dört boyut" içinde, gerçekte hiçbir şey anlatmadan debelenip durmak zorunda kaldı. Bu kadar basit, tek bir cümlede özetlenebilecek, gerçek bir içerikten yoksun bir şeyi nasıl bütün bir sunuma (yaklaşık 40 dakika) yayabildiğini açıklayabilmek için Savran'ın konuşmasından ne kadar soyut bir üslup içinde geçtiğini gösteren küçük bir örnek verebiliriz[2] ve bu en anlaşılmaz yeri de değil:

"... şimdi artık mimarinin temeline gelebiliriz. Mimaride arkadaşlar, en önemli şey şudur, cümle şudur: "Eğer" diyor Marx, eskilerin deyimini kullanacak olursak, "eşyanın özü ve görünümü birbiriyle örtüşseydi o zaman bütün bilim gereksiz olurdu". O zaman, baktığımız zaman zaten görürdük. Dolayısıyla yüzeyde görünenin arkasına geçip özsel ilişkileri kavramak gerekiyor, diyor. Görünüş ve biçimlerin gerisine gidilecek ve özsel ilişkiler kavranacak. Bunu yapmanın yöntemi de her bir aşamada en soyut yani yalıtılmış kavramı ve kategoriyi alıp onu bütün içeriğiyle ve çelişkileriyle tahlil etmek, oradan türetilen sonuçlardan bir sonraki soyutlama, daha somut düzeyde olan soyutlama aşamasına yükselmek. Bunları aslında iç içe geçmiş daireler olarak, biraz sonra sözünü edeceğim dört soyutlama düzeyini, iç içe geçmiş daireler olarak düşünebilirsiniz. En soyutu en genişidir. Onun içinde bir daha somutu vardır. Onun içinde bir daha somutu ve sonra devam. Aslında 3. ve 4. daire özdeştir, birazdan göreceğiz. Şimdi, soyuttan somuta hareketi, işte Kapital tam olarak kendisinde cisimleştirir. O anlamda bütün yöntemini Marx'ın, eylem içerisinde gösterilir demin söylediğim gibi..."

... Ve bütün sunum esas itibariyle bu tarzda devam ediyor. Gerçekten de, bütün bu "soyutlama düzeyleri"nden ve "iç içe geçmiş daireler"den izleyicinin kafasında nasıl bir tablo kaldığını, daha doğrusu herhangi bir şey kalıp kalmadığını sormamız gerekir.

Bu son derece soyut laf salatası içinde Bay Savran, yer yer en temel kavramların Marksist kavranışında yaptığı kaba hatalarla, sunumunun yarattığı karmaşayı daha da boyutlandırmaktan geri durmadı.[3]

"... Kapital sınıf mücadelesinin temellerini ortaya koyar. Arkadaşlar, bir tek üretim sürecinin analizine bakmak yeterlidir. Üretim sürecinin analizine gerek emek süreci olarak gerek artı-değer üretim süreci olarak baktığımız zaman şunu görürüz: Baştan aşağı, baştan aşağıya her bir ediminde işçinin veya kapitalistin sınıf mücadelesi var. Eğer sınıf mücadelesinin durgun olduğu dönemlerden söz ediyorsak, bu, ideolojik, politik, kültürel ve başka alanlarda mücadelenin gerilediği anlamına gelir. Ama üretim alanında sınıf mücadelesi her an devam etmektedir." (Sungur Savran'ın konuşmasından, metin boyunca tüm altı çizili vurgular bize ait – S. A.)

Doğrusu, “ideolojik, politik, kültürel ve başka alanlarda gerilerken üretim alanında devam eden sınıf mücadelesi"ne ilişkin bu sözler bilimsel komünizm açısından hiçbir şey ifade etmez. Olsa olsa, böylesine “harika” bir formülü ortaya atanın ekonomi ile politika arasındaki ilişkinin en temel Marksist açıklamasını anlamaktan ne kadar uzakta olduğunu gösterir. Böylece sınıf mücadelesi kavramı çarpıtılmaktadır. İşçi mücadeleleri siyasal bir nitelik kazanmadan sınıf mücadelesi düzeyine gelemez.
"... Zaman zaman işçiler galip gelirler, ama ancak bir süre için. Savaşlarının gerçek meyveleri o andaki sonuçlarda değil, işçilerin durmadan genişleyen birliğinde yatar. Modern sanayi tarafından yaratılan gelişkin haberleşme araçları bu birliğe yardımcı olur ve bu, ayrı ayrı yerlerdeki işçileri birbirleriyle ilişki içine sokar. Hepsi de aynı nitelikteki sayısız yerel savaşımları, sınıflar arasındaki tek bir ulusal savaşım halinde merkezileştirmek için gerekli olan da işte bu ilişkidir. Ama her sınıf savaşımı bir siyasal savaşımdır.

... Proleterlerin bir sınıf olarak ve, bunun sonucu, bir siyasal parti olarak bu örgütlenmeleri, gene işçilerin kendi aralarındaki rekabet yüzünden sürekli bozulur. Ama daha güçlü, daha sağlam, daha kuvvetli olarak durmadan yeniden doğar. Burjuvazinin kendi arasındaki bölünmelerden yararlanarak, işçilerin özel çıkarlarının yasal olarak tanınmasını zorlar. İngiltere'deki on-saat tasarısı böyle yasalaşmıştır." (Marx-Engels, Komünist Parti Manifestosu)

Lenin, Marx'ın bu temel düşüncesinin nasıl çarpıtıldığı üzerinde durur ve sınıf savaşımın Marksist ve liberal kavranışları arasındaki farkın da bu çarpıtmada yattığını gösterir:

"Sınıf mücadelesi sorunu Marksizm’in özsel sorunlarından biridir...Her sınıf mücadelesi siyasal bir mücadeledir. Liberalizm fikirlerinin boyunduruğu altına girmiş bulunan oportünistlerin, Marx'ın bu derin düşüncesini yanlış anladıkları ve onu tersinden yorumlamaya çabaladıkları bilinir. Oportünistler arasında örneğin "ekonomistler", tasfiyecilerin o ağabeyleri de bulunuyorlardı. "Ekonomistler", sınıflar arasındaki her çatışmanın daha o sırada siyasal bir mücadele oluşturduğunu düşünüyorlardı. Bu nedenle "ekonomistler", %5'lik bir ücret artışı elde etme savaşımını "sınıf mücadelesi" olarak kabul ediyor, ama siyasal amaçlar için, tüm ulus ölçüsünde, daha yüksek, daha gelişmiş sınıf mücadelesini kabul etmiyorlardı. Bir başka deyişle, "ekonomistler", liberallerden daha ileri gitmeyi kabul etmeyerek, liberallerin kabul edebileceklerinden daha yüksek sınıf mücadelesini kabul etmeyerek, sınıf mücadelesinde yalnızca liberal burjuvazi açısından en hoş görülebilir olan şeyi kabul ediyorlardı. "Ekonomistler" böylece liberal işçi siyasetleri durumuna dönüşüyor ve sınıf mücadelesinin marksist ve devrimci anlayışından vazgeçiyorlardı." (Lenin, "Sınıf Savaşımının Liberal ve Marksist Anlayışı", Burjuva Demokrasisi ve Proletarya Diktatörlüğü kitabı içinde, Sol Yayınları, s. 49-50). Şunu da özellikle vurgulamamız gerekir ki, burada "siyasal"dan kastedilen "devlet iktidarını hedeflemek"ten daha aşağı bir şey değildir.[4]

Gerçi Savran'ın henüz siyasal mücadelenin gereksizliğini ya da imkânsızlığını ilan ettiğini söyleyemeyiz. Ancak onun "politik mücadelenin gerilediği durumda devam eden üretim alanındaki sınıf mücadelesi" şeklindeki son derece anti-marksist formülasyonu bir şeye temel olacaksa, bunun sınıf mücadelesinin liberal (ya da oportünist) kavranışından başka bir şey olması da söz konusu değildir. Üstelik Savran, bu buluşunu, işçilerin henüz sınıf savaşımı olarak nitelenemeyecek olan ekonomik mücadelelerinin kaçınılmaz bir biçimde yasalarda değişiklikler için mücadeleye gelişmek zorunda olduğunu (proletaryanın işgününün sınırlandırılması için verdiği mücadelenin yasaları hedefleyen bir mücadeleye dönüşmesi gerektiğini kanıtladığı yerlerde), ve bu noktada da kalmayıp devlet iktidarı yolunda mücadeleye dönüşmesinin kaçınılmazlığını gösteren (yani Savran'ın düşüncesinin tam tersini kanıtlayan) Kapital'e mal etmeye kalkmakla bu kitabın neden söz ettiğini ne kadar anladığını bir kez daha göstermiş olur.

Kişi, sadece Kapital'in başlıca yazılış amaçlarından birinin, "politik kayıtsızlığı" vaaz eden küçük burjuva sosyalizmleriyle hesaplaşmak olduğunu göz önünde tutmakla böyle bir hatadan kolayca kaçınabilirdi. Ancak profesörce bakış açısından böyle bir saçmalığın Kapital'in meziyeti ve derin anlamı şeklinde algılanmasına şaşırmamak gerekir. Bu "küçük" hata üzerinde boşuna bu kadar ayrıntıyla durmuyoruz. Gerçekten de politik mücadelenin (herhangi bir politik mücadelenin de değil proletaryanın devlet iktidarına yönelen politik mücadelesinin, yani gerçek anlamda politik olan tek mücadelenin) gerilediği bir dönemde sınıf mücadelesinin ortadan kalkmadığını ve devam ettiğini söylemekte tek başına pek bir hata yoktur. Sınıf mücadelesi böyle bir durumda vardır, olsa olsa yalnızca "embriyon düzeyinde" yani "liberal burjuvazinin ve onun uzantısı olan oportünizmin tamamen kabul edebileceği" bir düzeyde vardır. Ancak bir kere politik mücadele ve "üretim alanındaki sınıf mücadelesi" (ne demekse?) birbirlerinin karşına konur ve bu bir teori düzeyine yükseltilirse (bunun Marx'ın Kapital'ine mal edilmesini bir yana bıraksak bile) bu açıkça Marksizm’in ABC'sini unutmaktan başka bir yere çıkmaz, politika ve ekonominin (ya da "üretim"in) bu şekilde karşı karşıya konulması Marksizm’e temelden yabancı bir tutumdur:
"... Böyle temel, işin ABC'si olan bir sorunu yeniden ortaya atmak zorunda kalmak tuhaf. Ne yazık ki Troçki ve Buharin buna zorluyor. İkisi de beni sorunu "değiştirmek", ya da onlar soruna "iktisaden" yaklaşırken beni "siyasi" yaklaşmakla suçluyorlar. Hatta Buharin bunları tezlerine aldı ve adeta ben her ikisini de birleştiriyorum dercesine, kendini, tartışan iki tarafın üstüne "çıkarmaya" çalıştı.

Bu korkunç bir teorik yanlıştır. Politika ekonominin yoğunlaşmış ifadesidir, diye tekrar etmiştim konuşmamda, çünkü daha önce de, son derece saçma, bir Marksistin ağzına yakışmayan, sorunlara "siyasi" yaklaştığım suçlamasını duymuştum. Politika zorunlu olarak ekonomi üzerinde önceliğe sahip olmalıdır. Olayları başka türlü değerlendirmek, Marksizm’in ABC'sini unutmak demektir.

Politik değerlendirmem mi yanlış? Öyleyse bunu söyleyin ve kanıtlayın. Fakat politik yaklaşımla "ekonomik" yaklaşımın eşdeğer olduğunu, "birinin ya da ötekinin" alınabileceğini söylemek (ya da dolaylı olarak bunu düşünmek bile) Marksizm’in ABC'sini unutmak demektir. (Lenin, Bir Kez Daha Sendikalar, Mevcut Durum, Troçki ve Buharin Yoldaşların Hataları Üzerine, Seçme Eserler, Cilt 9, s. 79)

Tanınmış bir Troçkist olarak Savran'ın, Troçki'ye verilmiş olan bu ağır dersi unutmaması ve Kapital'in güncelliği adı altında Troçki'nin çocukça hatasını en azından bu konuda güncelleştirmemesi beklenirdi. Lenin, "Troçki'nin şimdiye kadar Marksizm’le ilgili herhangi bir önemli sorunda sağlam bir görüşü olmamıştır" (Lenin, “Ulusların Kendi Kaderlerini Tayin Hakkı”, 1914) sözünü ezbere söylememiştir. Günümüzdeki izleyicilerinin daha iyi durumda olduklarını iddia edemiyoruz.
Özetlemek gerekirse, Kapital'i bilimsel olarak inceleyen birisiyle profesörce bakış açısından inceleyen birisinin onda gördükleri yön kaçınılmaz olarak birbirinin tam zıddı olacaktır. Birincisi, onda dağınık, günlük çıkarlar için mücadelenin siyasal mücadeleye ve onun gerçek biçimi olan devlet iktidarını ele geçirmek için mücadeleye dönüşmesinin zorunluluğunu görürken ve böylece politik mücadele olmadan gerçek anlamda sınıf mücadelesinden söz edilemeyeceği sonucuna ulaşırken, ikincisi politik mücadelenin olmadığı koşullarda da sınıf mücadelesinin sürdüğünü, Kapital'in amacının ve katkısının sözüm ona bu gizli, derindeki “üretim alanındaki sınıf mücadelesini” ortaya çıkarmak olduğunu "keşfetmeye" varır. Birbirinin yüz seksen derece karşıtı olan bu iki bakış açısından kaçınılmaz olarak birbirine zıt iki eylem programı çıkar. Birinci program, bağımsız sınıf bakış açısını gündeme getirir ve proletaryanın siyasal birliğinin sağlanmasının günümüzdeki ivediliğini ve bu görevin ertelenemezliğini ortaya koyar. Bu yüzde yüz Marksist, bizzat Kapital'in bakış açısının emrettiği bir eylem programıdır. Politik mücadele dibe vursa da sınıf mücadelesinin bir şekilde yine de devam ettiği bilim dışı avuntusuna dayanan ikinci program ise, dar grup bakış açısının ihtiyaçlarına uygun yüzde yüz ekonomist ve anti-Marksist bir programdır.[5]

"Eennn önemli Marksist iktisatçıların" hatta Engels'in kavrayamadığı, Sungur "hoca"nın açıkladığı bir gerçek

Savran, "Kapital'in Güncelliği" sempozyumunda, Kapital'in 4. boyutu üzerine "mimari" teorisiyle kabul etmemiz gerekir ki, bazı mucizeler de yaratmayı başardı. Örneğin, 2 numaralı soyutlama düzeyi diye aldığı "genel olarak mübadeleyi" katıksız bir soyutluk, gerçekte hiçbir biçimde var olmayan bir şey olarak idealar alemine fırlattı ve böylece "basit meta üretimi" kavramının da yanlış olduğu, ancak basit meta dolaşımından söz edilebileceğini, onun da sermaye olmadan düşünülemeyeceğini, ayrıca Marks’ın Kapital’e metaların analizinden başlamasının sermayenin dolaşımından ortaya çıkmasından kaynaklandığı, vb., gibi Kapital hakkında temel bir bilgiye sahip olan her marksisti derin bir hayrete düşürecek bütün bu son derece “ilginç” görüşleri bakın nasıl "kanıtladı" -biraz uzun olmakla beraber, Savran'ın konuşmasındaki bu harika bölümü aktarmak istiyoruz:
"Kapital'de, var olmayan ve Kapital'e bir bakıma varsayım olarak giren, ön koşul olarak giren soyutlama düzeyidir. Kapital'in kendisi -genel olarak çok kullanılmayan bir terim kullanacağım iyi anlatmak için derdimi, Marx Kapital'de kullanıyor bunu ama çok şey yapmıyor- genel olarak mübadele düzeyiyle başlar. Bunun anlamı şudur: ... herkesin tanıdığı biçimde, metanın analiziyle başlar. Bunun anlamı şudur: başka spesifik belirlenimlerden bağımsız olarak mallarını ve hizmetlerini piyasaya doğrudan çıkarmak amacıyla, bir fazla olarak değil, üreten ve özel mülkiyet temelinde çalışan üreticilerin karşılıklı ilişkilerine denir. Yani mübadele ilişkisi başka her şeyden yalıtılmış bir şekilde nedir? Meta nedir? kısacası. ... Kapital sermayeyi inceliyor, sermaye ve ücretli emek ilişkisini inceliyor ama Kapital buradan başlamıyor. Nedeni şudur: sermaye kendisinden önceki bütün hakim sınıflardan farklı olarak dolaşımda ortaya çıkıyor. O zaman, önce dolaşımın ne olduğunu kavramamız gerekiyor ve üretimle ilişkisini kavramamız gerekiyor. O yüzdendir ki önce [metaların dolaşımı - S.A.'nin notu] sermayeden bile soyutlanıyor. Genel olarak bir mübadele inceleniyor. Bu, birinci cildin, ünlü birinci kısmıdır. Bunun birinci ve ikinci bölümleri meta, değer ve parayı ele alır. Ve bir de bunun ardından gelen ikinci kısım metadan sermayeye yani genel olarak mübadeleden, bir sonraki aşamaya geçişin aşamalarıdır. Şimdi söyleyeceğim ... hatta bütün mimari konusunda söylediklerim tartışmalı olabilir. Bunlar burada tartışılmalıdır. Biz buraya ... Marksistlerimizi ve yapıtlarımızı yüceltmeye gelmedik, bilimsel analiz yapıyoruz.

"Şimdi söyleyeceğim zor olabilir, tartışırız. Bu yüzden de genel bir anlayış, eeennn önemli Marksist iktisatçıların bir kısmının bile katıldığı bir anlayış, yanlıştır. Marx "basit meta üretimi"ni incelememektedir. Deniyor ki Marx, bir takım küçük mülkiyet sahiplerinin karşılıklı ilişkilerini inceliyor, daha "kapital"e, "sermaye"ye gelmemiştir. Tarihsel olarak birinci bölüm [Kapital'in "Meta ve Para" başlıklı Birinci Kitap, Birinci Kısım'ı kastediliyor - S.A.'nin notu] daha evvel geliyor deniyor. Yanlıştır. O, genel olarak mübadele tahlilinde sermaye vardır, kapsanmaktadır ama özgül özellikleriyle görünmemektedir. Dolayısıyla Engels'ten Mandel'e, son derece saygı duyduğum isimleri söylüyorum size, başka, daha önemsiz Marksist yani (gülüşmeler), Marksist iktisatçılar daha az önem taşımakla beraber, değerli Marksist iktisatçılar da söylerler ["bu kavramı kullanırlar" demek istiyor - S.A.]... Var olan "basit meta üretimi" kavramı yanlıştır. Ancak "basit meta dolaşımı"ndan bahsedilebilir. O da sermayeyle birlikte varlığını sürdürmektedir. Başka bir şey söyleyelim. Althusser'den söz etti Nail, bilgi de verdi benim bilgi vermeme gerek yok, son derece ünlü bir filozof olmuştur Marksizm’in 20 yy. ikinci yarısındaki tartışmalarında. Althusser bir yerde, Kapital'i okumaya üretim sürecinden başlayın yani emek süreci ve artı-değer sürecinden [diyor - S.A.]. Neden? Çünkü az önce söyledim... sermaye yok ilk altı bölümde [diye düşünüyor - S.A.]. Yedinci bölümden başlamayı öneriyor. Tamamen yanlıştır [bu öneri - S.A.]. Bunu [genel olarak mübadele tahlilinde sermayenin varolduğunu - S.A.] kavrayamadığı için yapmıştır ve o yüzden bence öneri tamamen yanlıştır."

Öncelikle, dikkatle okunduğunda, Savran'ın yukarıdaki iki paragrafta birbirinin tam zıttı olan iki tezi kanıtlamaya çalıştığını belirtmemiz gerekiyor. Savran, önce herkesin bildiği bir doğruyu, yani Kapital'in “Meta ve Para” başlıklı ünlü Birinci Kısım'ında, sermayeden soyutlanmış olarak yalnızca basit metanın ele alındığını, bu yüzden de Birinci Bölüm'de sermayenin bulunmadığını belirtir. Ardından, Birinci Bölüm'de sermaye açıklanmasa da kapsandığını, içerildiğini vs. kanıtlamaya girişir! Bu tutarsızlık sadece konuşmacının karmakarışık anlatımından değil, Kapital'in Birinci Kısım'ının içeriği ve Marx'ın burada neden metaların analizinden başladığı konusunda bilimsel olarak kabul görmüş açıklamaya alternatif, kendi deyimiyle "tartışmalı" görüşler ileri sürmek istemesinden kaynaklanmıştır. Buradan sonra bu oldukça “tartışmalı” ve bilimsel açıdan son derece su götürür görüşleri ele alacağız.

Kapitalist üretim ilişkilerinin hücre biçimi olan basit metanın analiz edildiği Kapital’deki Birinci Kısım’ın sermayeyi içerdiğini ileri sürmek, gerçek tarihsel sürece ve bilime düpedüz karşı çıkmaktır. Meta dolaşımı ve para, bunlarla birlikte dolaşımdan para çekme, para yığma vb. kapitalist üretimden önce de ortaya çıkmıştır. Fakat bunlar sermayenin doğuşu için yeterli değildir. Metanın sermayeye dönüşümü, ancak belirli tarihsel koşullar altında olanaklıdır. Kapital'in "mimarisi"ni çıkarmaya girişen birinin, Kapital'in en basit fikirlerinden birisi olan bu olguyu kavramış olması gerekirdi. Gerçekten de Marx bunu son derece anlaşılır terimlerle ortaya koymuştur:

"Yalnız başına para ve meta dolaşımı, sermayenin var oluşunun tarihsel koşullarının doğmasına yetmiyor. Onun doğabilmesi için, ancak üretim ve tüketim araçlarını elinde bulunduran kimse ile emek-gücünü satan özgür emekçilerin pazarda karşı karşıya gelmesi gerekiyor. Ve bu tek tarihsel koşul, bir dünya tarihini kapsıyor. Onun için sermaye, ilk ortaya çıkışı ile, toplumsal üretim sürecinde yeni bir çağın başladığını ilan ediyor" [Marx, Kapital, 1. Cilt, s. 173]

Anlaşılan Savran'ın açığa çıkardığı bu gerçeği kavramamış olanlar sadece Engels (!) ve diğer "eeennn önemli marksist iktisatçılar"dan ibaret değildir. Meta ve para dolaşımını ele aldığı yerdeki açıklamalarının "sermayenin var oluşunu kapsadığını" ve hatta "basit meta üretimi diye bir şeyin var olmadığını, olsa olsa basit meta dolaşımından söz edilebileceğini ve meta dolaşımından söz edilen her yerde de sermayenin varlığından söz edilmek zorunda olduğunu" vs., öyle görünüyor ki Marx'ın bizzat kendisi de “kavramamış”tır!!

Bilim tarihinden bir örnekle açıklamamız gerekirse, bir insan dölütünde tam gelişmiş bir insan örneğinin minyatür halinde hazır bulunduğu şeklindeki şu eski, bilim-öncesi teori (“preformation” ya da “ön biçimlenicilik” denen teori) günümüz biyolojisinde ne kadar geçerliyse, Savran'ın, Kapital'in yalnızca meta ve para dolaşımını konu alan Birinci Kısım'ında "sermayenin var olduğuna, kapsandığına ancak özgül özellikleriyle görünmediğine" ilişkin iddiası da ancak o kadar geçerlidir ve bilimseldir. Elbette, her türlü canlı varlığın temel yapı taşı hücredir ve insan anatomisini ele alan bilimsel bir inceleme, işe hücreyi tanımlayarak başlamak zorundadır. Ancak bir hücrenin ortaya çıkışıyla bunun bir insana dönüşmesi arasında koca bir tarihsel dönem vardır ve gerçekleşmesi için belirli koşulların ortaya çıkması gerekir. Tek bir hücrenin bütün bir insanı içerdiğini, kapsadığını iddia etmek, bütün bu tarihsel gelişmeyi bir çırpıda çöpe atmak ve aynı zamanda hücrelerin hangi gelişme aşamalarından geçerek insana dönüştüğünü araştırma ve anlama çabasından -yani bilimsel bir bakış açısı kazanma imkânından- daha işin başında vazgeçmek anlamına gelir.

Savran, yine aynı temelde, Kapital'de Marx'ın neden metaların analiziyle, basit meta üretiminin ve basit meta dolaşımının analiziyle başladığının bilimsel açıklamasını da reddediyor. Marx'ın neden metaların analiziyle başladığı bilindiği Engels tarafından Kapital'in üçüncü cildine önsözde son derece açık biçimde ortaya konulmuştur:

"Bu görüşler [burjuva eleştirmeni P. Fireman'ın Marx'ın tahlilleri hakkında ileri sürdüğü bazı görüşlerinden söz ediliyor - S.A.], Marx'ın yalnızca araştırdığı yerlerde, tanım yapmak istediği ve, genellikle Marx'ın yapıtlarında, insanın değişmeyen, hazırlop, her zaman için geçerli tanımlar bulabileceği gibi yanlış varsayımlara dayanmaktadırlar. Şeyler ile bunların birbirleriyle ilişkileri sabit değil değişken olarak kabul edilip kavrandığında, bunların zihinsel imgeleri, fikirlerin de aynı şekilde değişim ve dönüşüme bağlı bulunacağı; ve bunların katı tanımlar içersinde hapsedilmiş olmayıp, tarihsel ya da mantıksal oluşum süreçleri içersinde geliştikleri apaçıktır. Bu, hiç kuşkusuz, Marx'ın birinci kitabının başlangıcında, sermayeye ulaşmak üzere tarihsel öncül olarak basit meta üretiminden niçin yola çıktığını -mantıksal ve tarihsel bakımdan ikinci dereceden bir biçimde, kapitalist biçimde değişikliğe uğramış bir metadan değil de basit bir metadan hareket ettiğini- aydınlığa kavuşturmaktadır." [Kapital, Üçüncü Cilt, Engels'in önsözü, sf. 20-21]

Engels'in bu satırları, Marksistler tarafından haklı olarak, Marx'ın Kapital'e neden basit meta üretiminin ve dolaşımının analiziyle başladığının klasik, bilimsel açıklaması olarak kabul edilmiştir. Engels'in burada eleştirdiği burjuva eleştirmeninin görüşlerinin kaynağı Sungur Savran'ınkilerle tıpatıp aynıdır. Marx'ın burjuva eleştirmeni P. Fireman gibi, Marx'ın mahcup Troçkist eleştirmeni Savran da, Marx'taki belli bilimsel kategorilerin (bu örnekte meta üretiminin), değişmez, tarih-dışı kategoriler olmadığını, yukarıda bizzat Marx'tan yaptığımız alıntıyla gösterdiğimiz gibi, sadece Savran'ın Marksist iktisat sözlüğünden çıkarmaya çalıştığı "basit meta üretiminin değil", en azından lafta var olduğunu kabul ettiği basit meta dolaşımının ve paranın ortaya çıkmasının kendi başına sermayenin var olması anlamına gelmediğini, bunlardan sermayenin ortaya çıkışının bütün bir tarihsel süreci gerektirdiğini, kısacası Kapital'in ABC’sini kavrayamamıştır.

Böylece, sermayenin, dolayısıyla kapitalizmin tarihsel, materyalist, diyalektik yani Marksist (bilimsel) açıklanmasından, kapitalizmin ortaya çıkışına ilişkin ekonomik kategorilerin gerçek ilişkilerden bağımsız, soyutlamaların sözde mantıksal (ya da "mimari" de diyebilirdik) dizilişinden türetmeye çalışan Proudhonvari, tarih-dışı, idealist, eklektik (bilim öncesi) açıklanmasına geri düşmüş oluruz.

"Artık "tarih sırasına uygun bir tarih" yok, "kavrayışta birbirini izleyen düşünceler" vardır. O, düşünce hareketi ile dünyayı inşa ettiğini sanıyor, oysa herkesin kafasının içinde var olan düşünceleri yalnızca sistematik olarak yeniden inşa etmekle ve mutlak yönteme göre sınıflandırmakla kalıyor." (Karl Marx, Felsefenin Sefaleti, s. 108) [6]

Savran'ın buradaki mantığının, "sınıf mücadelesi" kavramını yukarıda eleştirdiğimiz anlama biçimiyle (daha doğrusu anlayamamasının özel biçimiyle) paralelliği son derece çarpıcıdır. O, sınıf mücadelesinin "embriyon halindeki", Marksizm’e göre aslında gerçek anlamda sınıf mücadelesi sayılamayacağı aşamasını (müthiş bir icat olan, "gerileyen politik mücadeleye rağmen üretim alanında devam eden sınıf mücadelesi" anti-Marksist formülüyle) “sınıf mücadelesi” olarak gösterdiği gibi burada da sermayenin bütün olarak ortaya çıkışını sermayenin en ilkel hücresi olan metaların basit dolaşımı aşamasına sıkıştırmaya çalışarak, Marksizm’in tüm temel konularında gelişmenin maddi, tarihsel, diyalektik yönünü tamamen dışarıda bırakan biçimci, soyut-kategorik, kısacası anti-diyalektik bakış açısını uygulamaya eğilimli olduğunu göstermiş oluyor.

Böylece Savran'ın, şu sözleri de, yalnızca ve yalnızca “adet yerini bulsun” diye söylediği ortaya çıkmış oluyor:

"Marx’tan önceki ekonomi-politik ve Marx’tan sonraki neo-klasik iktisat hiçbir biçimde kapitalizmin içindeki ilişkilerin ve kategorilerin tarihsel temellerini araştırmamıştır, varsaymıştır, doğal olarak kabul etmiştir. Marx, ilk defa Engels’in söylediği gibi, başkalarının çözüm gördüğü bir yerde bir sorun gördüğü için bu kategorileri ve ilişkileri sorgulamış, her birinin hangi tarihsel koşulda var olabileceğini ve dolayısıyla hangi tarihsel koşullar altında ortadan kalkabileceğini araştırmıştır."

ve aynı şekilde şunları da:

"... diyalektik yöntemin de bir pratiğidir, bir uygulamasıdır. Zaman zaman Marksizm içindeki tartışmalarda diyalektik hakkında bir yapıt yazmamasının çok üzücü bir şey olduğu söylenmektedir, Marx’ın. Cevap olarak da Kapital’in içinde eylem halinde diyalektik metodun uygulanmasının görülebileceği söylenmiştir. Ben bu cevaba katılıyorum."

Savran'ın her iki konuda da (“sınıf mücadelesi”nin oluşumu ve “sermayenin oluşumu”) sorunu tamamen ters, tamamen anti-Marksist bir açıdan koyuşuna karşı, sorunun en basit, bilimsel, komünist konuluşu ancak şöyle olabilir: İşçilerin tek tek, dağınık ekonomik mücadeleleri, "sınıf mücadelesi"nin henüz gerçek anlamda sınıf mücadelesi olmayan düzeyidir. Yani ancak "embriyon halinde sınıf mücadelesi"dir (Lenin). Aynı şekilde basit metalar henüz sermaye değildir, henüz "hücre" halinde sermayedir - veya "sermaye toplumunun hücresidir" (Marx). Tek tek mücadelelerin sınıf mücadelesine, basit metaların da sermayeye dönüşmesi bütün bir süreci gerektirir. İşte can alıcı nokta burası: bilimin işlevi bu süreci ihmal etmek ve onu değişmez, tek bir soyut kategoriye indirgemek değil, tam tersine, onun zorunluluğunu ortaya koymak ve onun gelişimini açıklamaktır. Proletaryanın sınıf mücadelesi verebilmesi için proleterlerin bir siyasal parti olarak birleşmeleri ve aynı şekilde metaların sermayeye dönüşmesi için de, ilk kez “kullanım değeri değer yaratmak olan bir meta”nın (emek gücü) ortaya çıkması önkoşulu gerekir. Her ikisi de, proleterlerin bir siyasal parti olarak birleşmesi de, basit metaların “kapitalist biçimde değişikliğe uğramış metalar”a ve giderek sermayeye dönüşmeleri de, tarihsel materyalizmin ve onun başyapıtı olan Kapital'in bakış açısından nesnel süreçler içinde gerçekleşen kaçınılmaz olaylardır.

Kapital'de modern sermayenin ve ona dayanan kapitalist toplumun ortaya çıkışına ilişkin Marx'ın bütün açıklamaları, bunun basit meta üretiminin genelleşmiş kapitalist üretime dönüşmesinin bir süreci olmasına ve yine bunun sadece bir soyutluk değil, gerçek, tarihsel, maddi bir süreç olmasına dayanır. Marx'ın "burjuva iktisatçılardan farkının kapitalizmin içindeki ilişkilerin ve kategorilerin tarihsel temellerini araştırması"na, bunların "her birinin hangi tarihsel koşulda var olabileceğini ve dolayısıyla hangi tarihsel koşullar altında ortadan kalkabileceğini" göstermesine, aynı anlama gelmek üzere "Kapital'in diyalektik yöntemin uygulanmasının mükemmel bir örneği olduğuna" vb. ilişkin klasik doğruların (Savran bu sözleri ezbere tekrar ediyor ama gerçekte onların ne anlama geldiği üzerine hiç düşünmüyor), somut içeriğinin kavranması ancak işin bu maddi temelinin kavranmasına bağlıdır. Bunun içindir ki, örneğin, Rusya'da kapitalizmin gelişmesine ilişkin ünlü eserinin "küçük üreticilerin yıkımı"yla ilgili (yani yüzde yüz maddi, gerçek, hiç de salt soyutlama olmayan bir olgunun incelenmesiyle ilgili) bölümüne Lenin şöyle başlar:

"Buraya kadar basit meta üretimi ile uğraştık. Şimdi, kapitalist üretime geçiyoruz, yani basit meta üreticileri yerine, bir yanda üretim araçları sahiplerinin, öte yanda da ücretli işçinin, işgücünü satan kişinin bulunduğunu varsayıyoruz. Küçük üreticinin ücretli işçi haline gelmesi, üretim araçlarını -toprak, aletler, atölyeler vb.- yitirdiğini, yani, "yoksullaştığını", "yıkıldığını" varsayar." (Lenin, Rusya’da Kapitalizmi Gelişmesi, Sol yay., s. 27-28)

Tabii ki insan, nereden geldiği belli olmayan bir ilhamla (gerçi bunun kerametini biraz aşağıda açıklayacağız) kendi kendisine “basit meta üretimi” gibi temel bir bilimsel kavramı yasaklar - ve bununla da yetinmeyip, sermayenin ortaya çıkışını, onun ön koşulu olan, doğrudan üreticinin üretim araçlarından koparılması tarihsel sürecinden soyutlayarak, basit meta dolaşımının ortaya çıkışına indirgerse - Marx'ın bütün ülkelerde kapitalizmin ortaya çıkışıyla tekrar tekrar doğrulanan teorisinin, Lenin de dahil bütün ülkelerin bilimsel komünistlerinin günümüze kadar benimsedikleri ve uyguladıkları bu abc'sini hiçbir zaman anlayamaz.

Marx'ın temel yapıtı Kapital hakkında yeterli bilgisi olmasa da, bir yerlerde bu büyük yapıtın "mülksüzleştirenlerin mülksüzleştirilmesinin" tarihsel, maddi ve zorunlu sürecinden söz ettiğini okumamış veya işitmemiş olanlar pek azdır. Bu hareketin birinci evresi olan doğrudan üreticilerin "mülksüzleştirilmesi" süreci basit meta üretiminden genelleşmiş meta üretimine geçiş sürecinden başka bir şey değildir. Siz kendinize bazı kavramları ("basit meta üretimi") yasakladığınız ve diğer bazılarını da ("sermaye" gibi) onları doğuran tarihsel hareketten soyutladığınız için, bu birinci süreci anlamadınız bay Savran. Dolayısıyla ikinci süreci (yani "mülksüzleştirilenlerin mülksüzleştirilmesini", yani Kapital'in ana fikrini ve bütün konusunu) anlamanız da mümkün değil. O halde Marx'ın, kapitalizme ilişkin ekonomik kategorilerin "her birinin hangi tarihsel koşulda var olabileceğini ve dolayısıyla hangi tarihsel koşullar altında ortadan kalkabileceğini araştırmasından" söz etmeniz olsa olsa sizin, genel açıklamaları, içeriği üzerine düşünmeden tekrar etmeyi sevdiğinizi gösterir.

Aşağıdaki alıntılar Savran'ın bu süreci nasıl "kavradığına" (daha doğrusu kavramadığına) ilişkin bize önemli bir fikir veriyor:

"... kapitalizmin geçici bir üretim tarzı olduğu, modern üretici güçlerin başka üretim ilişkileri altında da düzenlenmeye müsait olduğu Kapital’de açıkça ortaya çıkmaktadır. Yani, komünizmin olanaklılığı, piyasa ya da değer ve meta ve sermaye yerine komünal mülkiyet ve onun ilkel daha ilkel biçimleri, devlet mülkiyeti vs. ve merkezi planlama yoluyla da modern üretici güçler düzenlenebilir, modern ekonomi yönetilebilir." (Savran'ın sempozyum konuşmasından, vurgular bizim - S.A.)

Savran'ın başında bulunduğu İşçi Mücadelesi gazetesinin sempozyuma ilişkin orta sayfasında da aynı içerikte şunları okumak mümkün:

"Kapital her ne kadar sınıflara bölünmüş bir toplum olan kapitalizmi incelemeyi ana konusu olarak alırsa da, kapitalizmi ebediyen geçerli bir toplum biçimi olarak görmediği için yeni ve sınıfsız bir üretim tarzının mümkün olduğunu ortaya koyma becerisini gösterir." (İşçi Mücadelesi, Aralık 2007, Sayı 26, "Nice Yıllara Kapital", vurgular bizim - S.A.)

Kapital'in, komünizmin, sınıfsız bir toplumun, kapitalizmin yarattığı koşullardan doğuşuna ilişkin görüşü, hiçbir şekilde modern üretici güçlerin "başka üretim ilişkileri altında da düzenlenmeye müsait olduğu" (aynen böyle!) ya da "olanaklı" olduğu düşüncesine indirgenemez.

Meta üretiminin kapitalist üretime dönüşmesini anlamanın, nasıl her diyalektik harekette olduğu gibi basitten karmaşığa doğru giden bir sürecin kaçınılmaz gelişimini anlamak olduğuna değindik. Aynı şekilde, komünizm bizzat kapitalizmin yarattığı maddi koşullardan ve onun hareket yasalarının bir sonucu olarak yani belli bir düzeye ulaşmış emeğin toplumsallaştırılmasının kaçınılmaz bir sonucu olarak ortaya çıkar. Kapitalist üretim meta üretiminin en üst biçimidir. Her maddi diyalektik hareket basitten karmaşığa doğru gelişimin zorunlu bir hareketidir. Kapitalizm meta üretiminin gelişiminin belli bir aşamasının ürünüdür. Aynı şekilde komünizm de ancak emeğin toplumsallaştırılmasının belli aşamasının ürünü olarak ortaya çıkacaktır. Kapitalizmin, sonunda niteliksel bir sıçramaya yol açan meta üretiminin gelişiminin basitten karmaşığa doğru gelişiminin kaçınılmaz bir sonucu olduğunu anlayamazsak, komünizmin de emeğin toplumsallaştırılmasının basitten karmaşığa doğru hareketinin zorunlu bir sonucu olduğunu anlayamayız ve “komünizmin olanaklılığı” ya da “mümkün olması” gevezeliğiyle avunmak zorunda kalırız. Böylece, proletaryanın elinden Marx'ın ve onun temel yapıtı olan Kapital'in proletaryaya kazandırdığı “gerçek mücadele sloganı” (“kapitalist düzenin sosyalist düzene dönüşmesinin kaçınılmazlığı” ya da başka deyişle “mülksüzleştirenlerin mülksüzleştirilmesinin kaçınılmazlığı”) alınmış, yerine Dünya Sosyal Forumu'nun meşhur "başka bir dünya mümkün" sahte yeni-reformist sloganı verilmiş olur. Savran'ın "Kapital'in Güncelliği" üzerine görüşlerinin vardığı nokta işte budur.
Elbette, bu tartışmayı, böyle önemsiz bir ayrıntıya ilişkin bir tartışmayı, oradakilerin anlaması mümkün olmadığından, bu sözler, izleyicilerde, konuşmacının ele aldığı konuda kendilerinin hayal bile edemeyeceği kadar derinlere dalabildiği izlenimini doğurmaya, göz boyamaya yarayabilir. Oysa yukarıda da gösterdiğimiz gibi, bu, aslında onun Kapital'in en temel fikirlerini anlamaktan aciz olduğunu, okuduğunu ama anlamadığını, Troçkist esintili bir akademisyen olarak kafasının "profesörce dilenci çorbasıyla" (Engels) tıka basa dolu olduğunu gösterir. Bütün bunların bırakalım "Kapital'in güncelliği"nin ortaya konmasına, izleyicilerde Kapital’in neden söz ettiği hakkında en temel bir fikrin uyandırılmasına ise hiç şüphesiz zerre kadar yardımı olmamıştır.

Sonuncu noktaya geliyoruz; Antonius'un Sezar'ın vasiyetini sona saklaması gibi biz de Savran'ın açıklayacağımızı söylediğimiz ilham kaynağını sona saklamıştık. Küçük bir araştırma sonucunda, Christopher J. Arthur diye birisinin, bu zat-ı muhterem bir Hegelci Marksist’miş (ne demekse?), bir kitabında şu paragrafa rastladık:

"Engels, [üçüncü cildin - S.A.] Önsöz’ünde, Kapital’in Birinci Cildi’nde ‘Marx’ın basit meta üretimini tarihsel bir öncül olarak aldığını, ama daha sonra bu temelden ilerleyerek sermayeye geldiğini’ öne sürer: bunun da avantajı onun ‘mantıksal ve tarihsel bakımdan ikinci dereceden bir biçimde, kapitalist biçimde değişikliğe uğramış bir metadan değil de basit bir metadan' hareket edebilmesidir. Aslında bu bir yanlış okumadır. Marx Kapital’de hiçbir yerde ‘basit meta üretimi’ ifadesini kullanmamıştır. Aynı şekilde, kapitalist olarak üretilen metaya ikinci dereceden, biçim değişikliğine uğramış bir meta olarak değinmemiştir. Marx kesinlikle, bu fikri ele aldığı varsayılmış olan yerde, yani tam olarak ilk birkaç bölümde kesinlikle ‘basit meta üretimi’ fikrini geliştirmemiştir. Tersine ... ilk bölümlerde tartıştığı basit dolaşım kapitalist ekonomiye aittir. (Christopher J. Arthur, "The Myth of ‘Simple Commodity Production’" ["‘Basit Meta Üretimi’ Miti], Marx Myths & Legends içinde, url: http://marxmyths.org/chris-arthur/article2.htm)
Görüldüğü gibi, bu birkaç satırda Savran'ın kaynak göstermeden kelimesi kelimesine aktardığı bütün görüşleri bulmak mümkün. Tek fark şu ki, onun uzun uzadıya anlattığı her şey burada birkaç satırda özetlenmiştir.

Bu anlamsız tartışmayı ortaya atma şerefini biz gerçi yerli Troçkist akademisyenlerimize layık görürdük ama ne yazık ki bu şeref Bay Christopher Arthur diye bir batılı akademisyene aitmiş. Bay C. Arthur "Basit Meta Üretimi Miti" diye bir makale yazmış, burada Almanca orijinal metinlerinde Marx'ın Artı-Değer Teorilerinde "bloße Warenproduktion" ("sadece meta üretimi" ya da "basit meta üretimi"), Engels'in ise aynı anlama gelmek üzere Kapital'in üçüncü cildindeki Önsözünde "einfache Warenproduktion" ("sıradan meta üretimi" ya da "basit meta üretimi") terimlerini kullanması üzerine -ki her ikisi de İngilizce'ye doğru olarak "simple commodity production" yani "basit meta üretimi" diye tercüme edilmiştir-, işi Marx'ta "basit meta üretimin"den söz edilmediği, bu kavramın Marx'ta var olduğunun Engels'ten kaynaklanan bir mit olduğu, böylece sözüm ona Engels'in Marx'ı tarihselleştirici bir yorumdan geçirerek çarpıttığını ileri sürmeye kadar vardırmıştır. Bay Savran da hiç düşünmeden bu iddianın üzerine atlamış ve onu "Kapital'in Mimarisi" üzerine sunumunun merkezine yerleştirmiştir.[7] Bu örneğin de açıkça gösterdiği gibi, ülkemiz ekonomisinin montaj sanayi evresini geride bıraktığı söyleniyorsa da, “profesörlerimiz” bu evreyi henüz geride bırakmamışlardır.

İşte Sungur Savran, 140. yılında "Kapital'in Güncelliği"ni böyle ortaya koydu!

Stalin Arşivi Yazı Kurulu

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Başlıkta ve metindeki bazı yerlerde "profesör" sözcüğünü, Marx, Engels, Dietzgen ya da Lenin'in kullandığı anlamda "profesörce dünya görüşü"nün izleyicileri olan profesör-doçent-doktor-asistan vs.nin tümünü kapsayacak şekilde kullandık.

[2] Şunu da belirtmek gerekir ki sunumunun aşırı sistemsizliği ve dağınıklığı bakımından Savran sempozyumda bir istisna değildi. Bu hemen hemen bütün konuşmacılarda görülen genel bir özellik olarak ortaya çıktı.

[3] Belirtmek gerekir ki, "sınıf", "sınıf mücadelesi", "devlet", "ekonomik mücadele", "politik mücadele" gibi en basit kavramlar hakkındaki kafa karışıklıkları Savran'la sınırlı kalmadı, Marksizm’in güncelliğini ortaya koyma iddiasındaki profesör ve uzmanlarımızla onlardan geri kalmayan "parti" ve "örgüt" teorisyen-yazarlarımız bütün sempozyum boyunca benzer hataları tekrarlayarak temel konulardaki kafa karışıklıklarını sergilediler.

[4] "Sınıf mücadelesinin, ancak siyaset alanına yayıldığı zaman gerçek, tutarlı ve gelişmiş bir duruma geldiğini söylemek yetmez. Siyasette de, önemsiz ayrıntılarla yetinilebilir, ya da daha derinliğine, özsele değin gidilebilir. Marksizm, sınıf mücadelesinin, siyasete yayılmakla yetinmeyerek, ancak siyasette en özsel olan şeyi: devlet iktidarının örgütlenmesini kavradığı zaman en yüksek gelişmesine eriştiğini, "tüm ulus ölçüsünde" olduğunu kabul eder.

Tersine, işçi hareketi biraz güçlendiği zaman, liberalizm artık sınıf mücadelesini yadsıma cüretini göstermez, ama bu kavramı daraltmaya, güdükleştirmeye, iğdiş etmeye çalışır. Liberalizm, sınıf mücadelesini siyasal alana değin kabul etmeye hazırdır ama devlet iktidarı örgütünün onun eylem alanı dışında kalması koşuluyla.

... Burjuvazi, sınıf mücadelesini güdükleştirmek, bu kavramı değiştirmek ve daraltmak, keskinliğini köreltmek "ister". Proletarya bu yutturmacanın ortaya çıkarılmasını "ister"." (aynı yerde, s. 50,51)

[5] Örneğin Savran'ın grubunun yakın zamanda gündeme getirmeyi planladığı Troçkist particik (sözüm ona "Devrimci İşçi Partisi") için. Uzun yıllar Mandel "IV. Enternasyonal"ini takip eden Savran grubu, bu şirketin batışından sonra kaydını Arjantin'deki Partido Obrero'nun ("İşçi Partisi") başını çektiği yeni bir " IV. Enternasyonal"e yaptırmıştır. Şimdi bu "parti"nin Türkiye'deki kopyası olarak "üretim alanındaki sınıf mücadelesi"ni Troçkist "sürekli devrime" bağlamak üzere var olan legalist, ekonomist, sahte-sosyalist partilere yeni birini eklemek gündemdedir.

[6]"… Öyleyse M. Proudhon bize ne veriyor? M. Proudhon'un kavrayışınca kategorilerin kendilerini zamana göre ortaya koydukları sıralamayı, gerçek tarihi mi? Hayır! Bizzat düşüncenin içinde yer alan tarihi mi? O, hiç değil! Yani kategorilerin ne sıradan tarihini, ne de kutsal tarihini! Öyleyse hangi tarihi veriyor bize? Kendi çelişkilerinin tarihini."

Zaten görmüş bulunuyoruz ki, bütün bu değişmez ve hareketsiz ölümsüzlükler, geriye tarih diye bir şey bırakmıyor; tarih, olsa olsa düşüncenin içinde oluyor, yani saf aklın diyalektik hareketinde yansıyan tarih. M. Proudhon, diyalektik hareket içinde düşüncelerin artık farklılaşmadıklarını söylemekle, hem hareketin gölgesini ve hem de gölgelerin hareketini ortadan kaldırmıştır, ki kişi bunlar aracılığıyla, gene de hiç değilse, tarihin bir benzerini yaratabilirdi. Bunun yerine o, kendi güçsüzlüğünün suçunu tarihe yüklüyor." (Aynı yerde, s. 114-115)

[7] "... Böylece, burada, her şeyden önce, meta, ki kendisinde değişim değeriyle kullanım değeri arasındaki karşıtlık bulunur, basit ürüne {bloßes Produkt} (kullanım değeri) ve dolayısıyla metaların alım-satımı, ürünlerin, basit kullanım değerlerinin {bloßen Gebrauchswerten}, basit değiş-tokuşuna {bloßen Tauschhandel} dönüştürülüverir. Bu yalnız kapitalist üretimin değil, basit meta üretiminin {bloße Warenproduktion} bile gerisine gitmektir, ve kapitalist üretimin en karmaşık olgusu -dünya pazarında krizler-, kapitalist üretimin ilk koşulu, yani ürünün meta olması, dolayısıyla da kendisini parayla ifade etmek ve başkalaşım sürecinden geçmek zorunda olması yadsınarak, yadsınmış olur." (Karl Marx, Theorien über den Mehrwert (Artı-Değer Teorileri), sf. 501-502) Karl Marx bu satırlarda, aşırı-üretim krizi diye bir şey olamayacağını kanıtlamaya çalışan, bunun için de, kapitalist üretimde ürünlerin paraya dönüştürülmesi zorunluluğunun önemsiz olduğunu iddia eden Ricardo'yu eleştirmiştir. Şimdi örneğin, Marx'ın açıkça, Ricardo'nun "yalnız kapitalist üretimin değil, basit [ya da "sadece", "salt"] meta üretiminin bile gerisine" gitmesinden söz ettiği bu satırları okuyup da, Marx'ta meta üretiminin kapitalizm öncesi, henüz kapitalist olmayan bir evresine ilişkin bir kavramın açık biçimde varolduğunu anlamaması için, insanın oldukça kalın kafalı olması gerekir. Kavramın var olması durumunda sözcüklerle uğraşmak ise –her Marksistin bildiği gibi- dar kafalılara yakışan türden boş gevezelikten başka bir şey değildir.]

sorunpolemik.com'da yayınlanmıştır.

Hiç yorum yok: